Bulanık Suda Balık Avlamak

CHP, 2015 siyaset bildirisi hazırlayacak. Avrupa Konseyi'nin Yerel Yönetimler Özerklik Şartı'nın (AYYÖŞ) vaatler arasında yer alacağı görülüyor.

*

Kimi zaman "iktidara gelince bu Şart'ı kabul edeceğiz"sözü sarf ediliyor.

Ne var ki AYYÖŞ, Türkiye tarafından 1988'de imzalandı; 1991'de TBMM tarafından onaylandı; Nisan 1993'de yürürlüğe girdi. Şart 21 yıldan bu yana yürürlükte bulunuyor. Demek ki ya bu söz yanlışlıkla söyleniyor ya da "Şart'ı kabul edeceğiz" sözünün hukuksal bir anlamı yok, bu bir "siyasal ima". Ama seçim vaadi imada bulunarak yapılmaz. O halde bu söz bir yanlıştan ibaret.

*

Kimi zaman da "iktidara gelince Şart'ın çekincelerinin tümünü kaldıracağız" deniyor.

Türkiye 1993'te Şart'ı onayladı ama 10 paragrafını (hükmünü) uygulama konusunda söz vermedi. Kamuoyu bunları "çekince" diye biliyor. Şart'ın şu hükümlerini uygularım, şu hükümlerini uygulamam deme hakkı, tüm imzacı devletlere tanınmış bir hak. Türkiye de bu hakkı kullanmış durumda.

Biz ülke olarak şunları uygulamayacağız denen paragrafları uygulamaya karar vermek her zaman mümkün. Nitekim bu işlemi yapma yetkisi, Şart'ı onayladığımız yasa tarafından Bakanlar Kurulu'na verilmiş bulunuyor. TBMM gündemine getirilmesine gerek yok. Bakanlar Kurulu herhangi bir toplantısında bu kararı verebilir. Şimdiye kadar böyle bir karar verilmedi.

Verilmedi ama, AKP hükümetleri 2005 yılı civarında çıkardığı yasalarla, aslında sözkonusu 10 hükümden 8'ini uygulamaya koydu. Bunları 5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Yasası, 5393 sayılı Belediye Yasası, 5302 sayılı İl Özel İdaresi Yasası gibi yeni yasalarda getirdiği düzenlemelerle gerçekleştirdi. Şu anda bunları Bakanlar Kurulu'na getirmek bir prosedürden ibaret.

Muhalefet olarak "çekincelerin tümünü kaldıracağız" demek yerine AKP iktidarına "çekinceleri yasalarla kaldırdın. Yasa Bakanlar Kurulu'ndan daha üstün olduğu halde, neden şu basit Bakanlar Kurulu kararını çıkarmıyorsun?" diye sormak anlamlı olur.

Ama meraklanmamak mümkün değil. Durum bu iken, AKP'nin de benimsediği ve yüzde 98'ini uygulamaya koyduğu bu Şart'ı seçim vaadi olarak kullanmanın anlamı nedir?

*

AYYÖŞ'ün henüz uygulama dışında ve taahhüdü verilmemiş yalnızca 2 hükmü var. Bunlardan biri yerel yönetimlere "idari federalizm", diğeri "mali federalizm" yetkileri tanımaya kadar açılan hükümler. 

Bunları uygulamak, Anayasa'da çok temel değişiklikler yapmakla mümkün. Anayasa'nın 127. Maddesindeki "idare kuruluşu ve görevleri ile bir bütündür" cümlesi. Sözkonusu iki hükmün uygulanabilmesi için "idarenin bütünlüğü" olarak bilinen bu ilkenin Anayasa'dan çıkarılması gerekiyor. Yerine de, AYYÖŞ'e 1995 yılında bir tavsiye kararıyla getirilen "subsidiarite ilkesi"ne uygun bir ifadenin koyulması isteniyor. "Yerellik ilkesi" ya da "yerindenlik ilkesi"ne göre düzenlenecek bir Anayasa isteniyor.

*

Bu durumda, "tüm çekinceleri kaldıracağız" demek şu anlamlara geliyor:

(1) Yeni Anayasa'ya destek vereceğiz; ve
(2) Üniter devletin madde temeli olan "idarenin bütünlüğü" ilkesini terk edeceğiz.

Bu sözlerin güncel siyasetteki anlamı ise "PKK/HDP cenahının talep ettiği 'demokratik özerklik' formülünü destekleyeceğiz" değildir de nedir?

*

Hadi, siyasette bir kişinin diğer bir kişiye örtülü, yanıltmalı, imalı konuşabileceğini kabul edelim. Ama siyasal kurumların seçim sürecinde halka sözlerini bu tarzlarla söylemesinin kabul edilebilir tarafı yoktur. Yine de buna yeltenen varsa, o zaman sözlerinin "siyasal kodlar" bakımından illa ki çözüleceğini ve halkla gerçeğin paylaşılacağını bilmeleri gerekir.

*

Sözümün özü şudur:

AYYÖŞ, etnikçi siyasetle dinci siyaseti destekleyen sözlerin paravanı olarak kullanılmaktadır. Cumhuriyetçi ve Halkçıların böyle bir tarza onay vermesi, dayandıkları ahlaki temel bakımından mümkün değildir.

Siyaset ilke işidir. Bulanık suda balık avlamak değil.

ÖNSEÇİM BEKLENTİSİ ve GERÇEKLER

Son günlerde katıldığım toplantılarda partili arkadaşlarım, 2015 seçimlerinde yargıç denetiminde üyeyle önseçim isteğini büyük bir coşku ve kararlılıkla hep bir ağızdan adeta haykırdılar.

Aralarından bazıları 5-6 Eylül 2014 Olağanüstü Kurultayı'nda önseçimi ve hatta yargıç denetiminde üyeyle önseçimi zorunlu kılan bir değişiklik yapıldığını ileri sürdüler.

Böyle bir değişiklik yoktur.

Milletvekili seçiminde durum şöyledir:

1. Merkez yoklamasıyla atanacak aday sayısı, toplam aday sayısının % 15'ini geçemez. 

Daha önceki tüzükte böyle bir sınırlama olmadığı için, Şubat 2012'de atamalara getirilen bu sınırlama memnuniyetle karşılanmıştı. [madde 58/5]

Ne var ki bu gerçek bir sınırlama değildi; çünkü yüzde 15'lik oran seçilebilecek sayıya değil, TBMM sandalyeleri toplamına göre yapıldığı için rakamda çok yüksek oluyordu.

Buna göre, Yüksek Seçim Kurulu'na verilecek listede yer alan 550 adayın 83'ü Parti Meclisi'nce belirlenebilir.

2. Son genel seçimde Parti'nin % 10'dan daha az oy aldığı illerde merkez yoklamayla gösterilecek adaylar, bu % 15 hesabının dışındadır. 

Son seçim 2011'de idi. CHP 17 ilde yüzde 10'dan az oy almış ve barajın altında kalmıştı. Şimdi 2015 seçimlerinde bu illerin diyelim hepsinde merkez yoklamayla aday atanabilir; ama bunlar 83 sayısı içinde sayılmayacaktır.

2011'de baraj 64 ilde aşılmış ve 135 milletvekilliği kazanılmıştı. Demek ki, önümüzdeki seçimde bu 64 ilin toplam 135 milletvekilinden 83'ü atamayla gelebilir.

Önemli bir ayrıntı da şudur ki, baraj aşılmasına karşın 16 ilden milletvekili çıkarılamamıştı. Toplam 135 milletvekili 48 ilden gelmişti. Bu durumda, merkez yoklamayla atanmak istenen kimselerin seçim başarısı elde edilebilecek bu 48 ilden olacağı tahmin edilebilir.

3. Merkez yoklamasında eğilim yoklama yöntemleri kullanılabilir.

Son Kurultay'da getirilen yeni hüküm yalnızca budur. [madde 58/8]

Getirilen cümle, merkez yoklaması yapılacak yerlerde eğilim yoklaması yöntemleri kullanılabilir cümlesinden ibarettir. Yani telefonla, yüz yüze kamuoyu anketleri, elbette kararda bağlayıcılığı olmayan çeşitli sandık uygulamaları, vb...

Eğilim yoklaması, Tüzük'te yer alan bir aday belirleme yöntemi değildir. Üç aday belirleme yöntemi vardır: (1) Üyeyle yapılan Önseçim, (2) Delegeyle yapılan Aday Yoklaması, (3) Parti Meclisi'nce atama olan Merkez Yoklama. Eğilim yoklaması bu üç tür için de kullanılabilen destek araçlardan biridir; sonucu tayin etmez.

Son Kurultay'da getirilen bu hüküm, tepkileri yumuşatma girişimi olarak, 2015'te merkez yoklaması uygulamasının yaygın biçimde kullanılacağını gösterir.

Sonuç

Örgütte son derece yüksek olan önseçim -yargıç denetiminde üyeyle aday belirleme- isteği ile mevcut yönetimin tercihi arasındaki makasın ağzı çok açılmış durumdadır. 2015 seçimi, aday belirlemede merkez yoklamasına yaslanacak görünmektedir.

İlgili arkadaşlarımın değerlendirmesine, aşağıda son seçimdeki iller tablosuyla birlikte sunulur.

EK ÇİZELGE:

2011'de illerin 17'sinde (kırmızı) baraj aşılamamıştı; 16 ilde baraj aşılmış (mavi) ama milletvekili çıkarılamamıştı.

Aynı seçimde 29 ilde kimilerinde kontenjan da kullanılarak önseçim yapılmıştı. Bunların 19'unda milletvekili (Ön) çıkarılırken, 10'unda sonuç alınamamıştı.

Haziran 2011 Genel Seçimleri Sonunda İller

Seçim Bölgesi	CHP Oy	(%)	Mv
TUNCELİ	26.804	57,53
KIRKLARELİ	119.598	52,53 Ön
EDİRNE	136.532	51,7   Ön
MUĞLA	237.488	45,58 Ön
TEKİRDAĞ	226.824	44,41 Ön
İZMİR	1.097.886	43,69
ÇANAKKALE	129.445	39,46 Ön
HATAY	306.498	38,52
AYDIN	241.062	38,12 Ön
ZONGULDAK	146.342	37,49
ESKİŞEHİR	179.072	35,53
ARTVİN	37.180	35,37 Ön
BALIKESİR	259.104	33,78
ANTALYA	391.400	33,22
YALOVA	40.975	32,7
MERSİN	310.714	31,96
İSTANBUL	2.492.910	31,31
ANKARA	935.688	31,3
DENİZLİ	187.017	31,24 Ön
SİNOP	39.264	30,99
ADANA	361.547	30,85
ARDAHAN	17.476	30,78
ERZİNCAN	38.921	30,34 Ön
UŞAK	66.387	29,77 Ön
MANİSA	249.482	28,77 Ön
BARTIN	34.499	28,76
AMASYA	59.066	27,91 Ön
BURDUR	42.314	25,41
BİLECİK	32.741	25,38	Mv. Yok
BURSA	412.887	24,98
KOCAELİ	235.770	24,63
ÇORUM	82.264	24,01 Ön
GİRESUN	61.579	23,69
TOKAT	85.149	23,51
ORDU	94.353	22,61
KIRŞEHİR	29.534	22,59 Ön	Mv. Yok
ISPARTA	55.594	21,72
SAMSUN	162.718	21,66
NİĞDE	39.774	21,5   Ön
BOLU	35.611	20,05 Ön
MALATYA	85.646	19,76
GAZİANTEP	159.961	19,31 Ön
KARABÜK	26.981	19,03 Ön	Mv. Yok
KARAMAN	26.511	18,88 Ön	Mv. Yok
TRABZON	83.198	18,3   Ön
RİZE	33.408	17,11	Mv. Yok
KARS	24.009	16,7	Mv. Yok
ADIYAMAN	50.768	16,59
AFYONKARAHİSAR	70.203	16,48 Ön
NEVŞEHİR	27.783	16,33 Ön	Mv. Yok
SAKARYA	88.043	16,2
SİVAS	56.534	15,27 Ön
KİLİS	9.948	15,2	Mv. Yok
KIRIKKALE	25.620	15,15	Mv. Yok
KASTAMONU	34.168	14,66 Ön	Mv. Yok
ELAZIĞ	41.742	13,18	Mv. Yok
KÜTAHYA	46.645	12,44 Ön	Mv. Yok
DÜZCE	26.578	12,42 Ön	Mv. Yok
KAYSERİ	89.493	12,14
AKSARAY	23.494	11,72 Ön	Mv. Yok
OSMANİYE	30.877	11,5   Ön	Mv. Yok
KAHRAMANMARAŞ	64.584	11,46
YOZGAT	28.166	10,95 Ön	Mv. Yok
KONYA	118.935	10,22
GÜMÜŞHANE	5.401	7,77	Oy -%10
BATMAN	14.754	6,7	Mv. Yok
ÇANKIRI	6.738	6,08	Mv. Yok
ERZURUM	19.847	4,84	Mv. Yok
MUŞ	7.115	4,15	Mv. Yok
BAYBURT	1.676	3,89	Mv. Yok
VAN	16.044	3,76	Mv. Yok
MARDİN	11.953	3,72	Mv. Yok
ŞANLIURFA	21.777	3,21	Mv. Yok
BİNGÖL	3.890	3,07	Mv. Yok
ŞIRNAK	5.155	2,98	Mv. Yok
SİİRT	3.520	2,88	Mv. Yok
DİYARBAKIR	15.882	2,34	Mv. Yok
AĞRI	4.503	2,22	Mv. Yok
BİTLİS	2.511	1,72	Mv. Yok
IĞDIR	1.374	1,7	Mv. Yok
HAKKARİ	1.068	0,9	Mv. Yok

ANLAMAZDAN GELENE DÜZ MEKTUP

Evlerde ve kahvelerde konuşulanlar üç aşağı beş yukarı şöyle:

Anayasada vatandaşın adı “Türk Vatandaşı” olsa ne oluuur, olmasa ne olur! Şimdiye kadar öyleydi de ne faydası oldu? Reddeden reddetti, üstüne bir de 30 yıllık kargaşa oldu! Değiştirsinler gitsin, ne istiyorlar, “TC Vatandaşı” demek mi, desinler! “Türkiye Vatandaşı” mı diyecekler, desinler! Ben neysem yine oyum, anayasada değişmiş diye Türklüğüm mü ortadan kalkacakmış, pöh!

*

Siyasetçiler ise üç aşağı beş yukarı değil, tastamam şöyle diyorlar:

Recep Tayyip ERDOĞAN: Kimse bizim karşımıza … Türklükle çıkmasın. Biz her türlü milliyetçiliği ayaklarının altına almış bir iktidarız.

Ahmet DAVUTOĞLU: Ulusçulukla hesaplaşma zamanı gelmiştir.

Çeşitli PKK/HDP/DTK konuşanları: Eşit vatandaşlık ve ortak vatan isteriz.

CHP’den Rıza TÜRMEN: ‘Türk’ sözcüğü etnik anlam taşır… Etnik bir üst kimliğe dayanan vatandaşlık tanımından vazgeçmemiz gerekiyor. Anayasal vatandaşlık olmalı.

CHP’den Atilla KART: Ne mutlu eşitim diyene! Eşit vatandaşlık anlayışı benimsenmelidir.

*

Yıllardır süren ve habire dolambaçlı yollardan dile getirilen şey, Anayasa’da yer alan 66. Maddeyle ilgili: "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür." Dert olan cümle bu. Değiştirelim, ya Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır ya da Türkiye vatandaşıdır diye yazılsın isteniyor.

Ne var! Aynı şey sonuçta, yazılıversin, diye düşünenlerin yine böyle hemencecik sormaları beklenir: O kadar basit de, bu 30 yıllık terör neden? Çözümdü-açılımdı, akil adamdı, çeşitli şahsiyetlerin ‘siyasi yaşamıma mal olsa bile yapacağım’ naraları? Bu kadar basit bir şey de, neden içindekini açıkça göstermeyen bunca teknik suratlı söz? Ve neden bunca küfür havaya savrulmakta?

*

Bu iş, oluversin işlerden değil. Anayasal vatandaşlık demek, vatandaşlık anayasada düzenlensin demek değil. Eşit vatandaşlık, her bireyin bir diğerine eşitliği demek değil. Ortak vatan da, “bu topraklar” hepimizin vatanıdır demek değil.

Anayasal vatandaşlık, ulusal vatandaşlığı, yani Türk vatandaşlığını kaldırmak demek. Eşit vatandaşlık etnik topluluklara ayrılmış sistem demek. Ortak vatan da Türkiye ve Kürdistan demek.

*

İstenen değişikliği yapıvermek, farklı anadillerin resmi dil olması demek. Türkçe’nin ulusal-resmi dil olmaktan çıkması; eğitimde, yargıda, hastanede, şirket muhasebesinde, belediye ve bakanlık işlerinde, TBMM’nde çok resmi-dille iş görmek demek. Tek tek bireylerin, etnik kökenlerine yaslanıp zamanla kendi topluluğuna kapanması demek. Her etnik gruba ayrı siyasal kimlik vermek, siyasette – bürokraside – özel sektörde etnik gruplara ayrılmış kotalarla sonu gelmez bir çekişme girdabına düşmek demek. Irak’ta olduğu gibi cumhurbaşkanı x, başbakan y, yardımcıları w, z, h etniğinden ya da mezhebinden olsun pazarlıklarına düşmek demek. Ulusal devlet ve toplum yaşamının yerini milliyetler devletine, mezhepler toplumuna bırakması demek. Türkiye’yi halkı bakımından yamalı bohçaya dönüştürmek, milleti bakımından bölmek…

Ülkemizde böyle bir sisteme teşne olacak etnik topluluk sayısı çok azdır. Uluslaşma sürecinde eriştiğimiz aşama çok ileri bir noktadadır. Ama bu sistemin yaygınlaşmasını sağlayacak bir unsur daha var. Bunun gizli ve sinsi müşterisi mezhepçiliktir. Lozan’da gayrımüslim topluluklarla sınırlı bırakılmış olan “azınlıklar düzeni”, İslami mezhepler ve tarikatlar arasında “inançlara kimlik” haline dönüşecektir. AKP ve çevresinde toplanmış olan çeşitli unsurlar bu rüyanın peşindedir. Etnikçilik ile mezhepçilik arasındaki ortaklık da başka bir yerden değil, buradan gelir.

Anayasa değil mi bu, yazılıversin! sözünün davetiye çıkardığı şey, günlük yaşamımızın bu hale gelmesidir. Ulusun parçalanmasıyla birlikte, etnikçi ve mezhepçi bir dünyanın kapısını açmaktır.

*

Böyle bir dünya mı istiyoruz? İsteklerimizi yoklamanın alemi yok. Böyle bir dünyanın komşularımızda neye yol açtığına bakmak yeter de artar.

Anlamazdan gelmek iş değil. Sözde insan haklarından, sözde din ve vicdan hürriyetinden, sözde eşitlikten dem vuranların karşısında oluversinci teslimiyet çare değil.

Anayasal vatandaşlık – eşit yurttaşlık diyenlere dikkat! Bizim ilkelerimiz Ulusal Vatandaşlık – Yurttaşların Eşitliği, sözümüz bundan ibaret.

BASİT HİLELER

Küreselleşme ideolojisi bir savla başlar: Ülkeler birbirine karşılıklı bağımlıdır. O halde küreselleşme çağında bağımsızlık talebi zamanını doldurmuştur; bu talep tarih dışıdır!

Küreselleşmeci görüşe karşı çıkan bizler, bu savın ateşiyle hızla "içe kapanmacı", "dünyaya sırt dönmek isteyen" kişiler olarak sözde mahkum edildik.

Ortalama insan zekasına hakaret sayılabilecek bir durum. Basit bir hile yapacak ve saldıracaksın!

BAĞLI BAŞKA BAĞIMLI BAŞKA ŞEY

Oysa bağımlılık karşılıklı olmaz; karşılıklı bağlılık olur. Bağımlılık, karşılıklı değil tek yanlı bir durumdur.

Birbirine karşılıklı bağlı olanlar, kendi yaşamlarını kendi iradeleriyle belirleyecekleri biçimde sürdürebilirler. Her biri yönlerini kendileri belirleyebilirler. Karşılıklı bağlarını, birbirleriyle yeniden ve yeniden müzakere ederek değiştirip yeniden kurabilirler.

Bağımlı olanların durumu ise böyle değildir. Taraflardan ikisi de değil, biri bağımlıdır. Bağımlının iradesi, karşısındaki tarafından teslim alınmıştır. Yönünü belirleme gücü yoktur. Bağımlı olanın içinde yer aldığı ilişkiyi kendinden güçlü olanı eşit bir müzakereye davet ederek yeniden kurma yeterliği yoktur. Bağımlılık durumunda iyiye doğru bir değişiklik, genellikle ancak itiraz, reddediş ve isyanla mümkün olur.

Bağımlılık, karşılıklı bağlardaki kötülük halidir. Gerçekten karşılıklı bağların güçlendirilmesi için iyileştirilmesi gereken hastalıklı bağ, çürük liftir.

DÜNYA BARIŞI BAĞIMSIZLIK GEREKTİRİR

Hiç kuşku yok, ülkeler arasındaki karşılıklı bağlılıklar, uygarlık ve dünya barışı için iyi bir şeydir. Bu bağları çoğaltan ticari ve siyasi ilişkilerin güçlendirilmesi yararlıdır. Karşılıklı bağların güçlendirilmesi, bu ilişkilere gösterilebilecek en yüksek özenin gösterilmesi ile mümkündür. Dünya barışı, ancak bu özen sayesinde sağlamlaştırılabilir.

Ama eğer, karşılıklı bağlarda bağımlılık hastalığı varsa, dünya barışı hiç tereddütsüz tehlikede demektir.

AB ülkeleri ile Türkiye arasında karşılıklı bağlılık olduğu bir gerçektir. Dışsatımımızın büyük kısmını AB ülkelerine yaptığımız, yurttaşlarımızdan hatırı sayılır büyüklükte bir kitlenin AB ülkelerinde yaşadığı gerçektir. AB için de Türkiye'nin önemli bir pazar ve dünyanın doğusuna erişme için önemli bir geçiş alanı olduğu gerçektir. Ama bu ilişkilerde AB güçlüdür; Türkiye'ye bağımlı değildir; buna karşın Türkiye bağımlı konumdadır.

ABD ile karşılıklı ticari ve iktisadi bağlarımız, AB'yle olan bağlara göre çok daha sınırlı olmakla birlikte, AB'den daha ağır bir tablo sergiler. Bu ülkeyle olan mali, askeri ve siyasi ilişkilerimizin "karşılıklı bağlılık" olduğunu kim ileri sürebilir? Türkiye'nin mali, askeri, siyasi olarak ABD iradesini yönlendirme gücü yoktur. Ama ABD bu güce kabul edilemeyecek ölçülerde sahip durumdadır. İki ülke arasındaki ilişki "karşılıklı bağlılık" değil, Türkiye'nin ABD'ye bağımlılık durumudur. ABD'nin Türkiye üzerinde ağır vesayeti, açık gerçeklerden biridir.

KARŞILIKLI BAĞLAR İÇİN BAĞIMLILIĞA HAYIR

Küreselleşme ideolojisi, ortadan kaldırılması gereken 'bağımlılık' durumuna ilişkin olarak, yalnızca "yok sayma" tutumu geliştirmiştir. Bunu da, "karşılıklı bağlılık" durumunu "karşılıklı bağımlılık" sözcüğü ile ifade ederek, kısacası 'garp kurnazlığı' sergileyerek kolay yoldan halletmeye çalışmıştır.

Diyelim ki iyi niyetle söylenmiş olsun. Karşılıklı bağımlılık sözünün, ülkeler arasındaki ilişkilerin her zamankinden çok daha güçlü olduğunu ifade etmek amacıyla kullanıldığını varsayalım. Bu durumda, cehennemin yolu iyi niyet taşlarıyla döşenirmiş sözünü anımsatmak görevimizdir. Ülkeler arasındaki ilişkilerde bir taraf kolonyalist/sömürgeci/emperyalist özelliklere sahipken, karşılıklı bağımlılıktan söz etmek, bu tarafın ekmeğine yağ sürmekten başka sonuç vermez.

Türkiye ve Türkiye'ye benzer konumdaki diğer ülkeler, dünya ülkeleriyle karşılıklı bağları güçlü, yani bağımlılık durumu ortadan kaldırılmış bir konuma yükseltilmelidir. Bu, aynı zamanda dünya barışını güvence altına almanın da en etkili yoludur.

Uygarlığın, bilim ve teknolojinin, insanlığın geldiği bu aşamada emperyalizmin küreselcilik ideolojisinin varlık gösterebilmesi utanç vericidir. Böyle basit hilelerle iş görmeye çalışması da içinde bulunduğu çaresizliğin göstergesi olsa gerektir.

Tık Nefesin 175. Yılı

1980'li yıllarda yine çok sorunumuz vardı. Dertlerin topundan kurtulmak için önümüze dünyaya açılarak dünyayla bütünleşme seçeneği koyuldu. Zenginleşmek için, demokrasi için, özgürlük için ve dahi barış için kapalı ekonominin ateş çemberinden kurtulmak üzere "dünya"ya açıldık. Artık üzerinden epey zaman geçti. Şimdi, 30 yıl sonra açıkça görünüyor ki, kulaç atıp dünya denen enginlere açılan biz olmamışız. Mesele, enginlerdeki yüzücülerin bizim sulara çıkma mecburiyetleri imiş.

ULUSALI YEREL YAPMA YÖNTEMİ

Küresel yüzücüler bizim kıyılara SAL'larla çıktılar. Tarih 1980, dünyada ilk çıkılan kıyı da Türkiye idi. SAL structural adjustment loan, yani yapısal uyarlama kredisi sistemiydi. Basit bir kredi değil, dönüştürücü yapısal uyarlama politikalarının (YUP) bir parçası.

SAL'lar, 1980-1986 arasında toplamı 1,6 milyon dolarlık beş adet krediyle başladı. 1985 – 1990 arasında sektörel uyarlama kredileriyle tarım, enerji, mali sektörlerde derinleştirildi. Hatta proje kredileri eliyle tek tek kamu kurumlarına indirildi. Sonuçta örneğin TZDK-Türkiye Zirai Donatım Kurumu'yla birlikte tohum, yem, gübre, tarımsal makine, ilaç ve elbette tarım kredi sistemi, kooperatifçilik dağıtıldı; yerini piyasa adı altında küresel şirketler aldı. Şimdi tarımın durumuna bakın.

SAL anlaşmalarının koşulları utanç vericidir. Öyle ki, Düyunu Umumiye hatırasını aşan özelliklere sahiptir. Örneğin, ülkenin 1985-1995 arasında on yılını kaplayan Beşinci ve Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planlarında, yetmez, yıllık programlarda hedef ve stratejilerin YUP'a göre belirlenmesi, onlarca koşuldan yalnızca biriydi. Tüm özelleştirmeler, tarım ve sanayide teşviklerin kaldırılması, ticareti serbestleştirme adı altında ulusal pazarın küresel şirketlere engelsiz açılması... Bunların tümü küresel merkezce belirlenmiş, Küresel Türk şirketi haline gelen Türkiye hükümetlerince yalnızca hamallığı yapılarak uygulanmış olan işlerdi.

YERELLERİ KÜRESELE BAĞLAMAK

Küreselci istilanın hükümetleri kendi şubesine dönüştürmesi gerekli ama yeterli değildir. Tam şubeleştirme ancak merkeziyetçilik çözülürse olurdu. Bunun için valilik – kaymakamlık sistemleri bastırıldı. Sözde hükümetlerin partizanlığı işleri kolaylaştırdı. Ulusal devletin ayaklarını toprağa bastığı bu bacaklar yetkisiz, beceriksiz, partizan, elbette gereksiz hale geldi. Nihayet 30 ilde belediyeler tüm ilin belediyesi olunca, mülki sistemin yok oluş süreci tescillendi.

Belediyeler küresel piyasalara doğrudan bağlandı. Daha 1985'te, belediyelerin tüm kredileri kamu borcu veren İller Bankası'ndan gelirken, 1995'te buradan alınan kredi yüzde 10'a kadar düştü. Belediyeler, küresel/yabancı kredi-banka piyasasının yeni müşterileri oldu. Para geri dönmezse kuşkusu, Hazine garantisiyle giderildi. Ama bu ehvenişer yol. Küreselciler karşılarında özgür iradeli müşteri ister. Belediyelerin kendilerine tam müşteri olmaları için, belediye mallarına haciz koymadaki sınırlamalar kalksın diye az ter dökmediler! Borcun bu türünü çevirmeye haciz de yetmez, belediyelerin kendi kaynakları ve vergi koyma yetkisi olmalı ki geri ödeme baş ağrıtmasın, garantiye alınsın. Yani yaşasın daha ve daha çok özerk yerel yönetim!

Henüz murada erilemedi. Şimdi küreselciler nöbeti etnikçiliğe bıraktı. Arada bir eski muhabbet de zaman zaman ses veriyor, mahalle çeşmesi için Ankara kapılarına mı gidilsin? Hepimiz özerkçiyiz, hepimiz demokratız, hepimiz!

KİM KİME AÇILDI?

3 Kasım 1839 tarihli İyi Düzenlemeler –Tanzimatı Hayriyye- reformumuz, çoğu kimseye göre demokratikleşme adımıydı. Bu adım sayesinde modernleşip dünyayla bütünleşmiştik. Öyle bütünleşmiştik ki, İngiltere'nin liberal başbakanı Lord Palmerstone Osmanlı'nın bütünlüğünü koruma politikasının baş savunucusu, İstanbul'daki büyükelçi David Urquhart, en az Sadrazam Mustafa Reşit Paşa kadar etkin ve etkiliydi. Sürecin ufak ayrıntısı şuradaydı ki, Manchester'li İngiliz tekstilcinin ürettiği gömleklere yepyeni müşteriler doğmuştu. Öbür tacirlere de elbette.

Küreselleşme çağındaki işler de buna benziyor. Küresele uyarlanıp dünyaya açıldık, İyi Yönetişim yaparak yine demokratikleştik, 1988'de Dünya Bankası ile IMF'ye Türkiye Ofisleri açtık, yine ufak bir ayrıntı olarak, küresel piyasaların ve ticaretin AVM - ATM uygarlığına derin bir nefes aldırdık.

İyi Düzenlemeler zamanında Kırım ile Mısır'dan doğru başlayıp Osmanlı dağılmıştı. Şimdi de uyarlamacı İyi Yönetişim bizi tık nefes bıraktı. 175 yıllık dersten sonra sormak ayıp ama yazık ki soru aynı: Tıkanan nefesimizi nasıl açarız?